Home

Artikel

Creative Commons & Open Academic Publishing

11-1-2010 - Frank Kresin

Lawrence Lessig , professor in de Rechten aan de Harvard University, maakt zich al jaren zorgen over copyright. Hij ontwikkelde als alternatief Creative Commons , dat het mogelijk maakt om creatieve producten met elkaar te delen en erop voort te bouwen. Voor zijn werk ontving hij op vrijdag 8 januari jongstleden een eredoctoraat aan de Universiteit van Amsterdam . In een lezing in de Amsterdamse Agnietenkapel zette hij op zaterdag 9 januari zijn standpunten nogmaals op een rij.

Lessig start vanuit drie observaties:

 1. Fair Use

Vroeger kocht je een boek en dan kon je ermee doen wat je wilde. Lezen (zo vaak je wilde), uitlenen (en dan vergeten wie het had), verkopen (aan de hoogste bieder). Je kon het als naslagwerk gebruiken, als studieboek of als cadeau. Daarnaast kon je het in stukken scheuren en er een nieuw boek mee maken - of als inpakpapier gebruiken. Dit gebruik viel onder gewoon gebruik, of onder zogenaamd Fair Use.

2. Amateurs

De copyrightwetgeving is bedacht voor een specifiek businessmodel waarin auteurs origineel materiaal maken en consumenten het vervolgens kopen. Dat geldt voor professionele artiesten en schrijvers en muziekanten - al is ook daar de vraag hoeveel van de revenuen hen bereiken - maar niet voor de amateurkunstenaars die via het internet een steeds groter publiek kunnen bereiken.

3. Orphan works

Als je iets met een auteursrechtelijk beschermd werk wilt doen zul je toestemming moeten hebben van de eigenaar. Werken die voor 1900 zijn geproduceerd behoren meestal tot het publiek domein en dan is er geen probleem. Bij veel werken die daarna zijn geproduceerd maar niet meer worden gedrukt (boeken) is dat lastig en vraagt het veel energie en doorzettingsvermogen om een heruitgave te produceren. Bij werk dat zelf weer andere auteursrechtelijke werken bevat, zoals documentaires en verzamelingen, is het vrijwel onmogelijk. Van 95% van de creatieve werken is onbekend wie de eigenaar is; die werken zullen dus uit het collectieve geheugen verdwijnen.

Beperkt houdbaar

De huidige copyrightwetgeving draait om bezit, schaarste en het beperken van de toegang. Ze is ontwikkeld in een tijd waarin uitgeven elitair, traag en duur was. Nu de digitale revolutie de logistieke kosten heeft geminimaliseerd is dat model achterhaald en volgens Lessig onhoudbaar. Copyright wordt massaal ontdoken omdat de technologie dat mogelijk maakt. Van de weeromstuit wordt iedereen die illegaal downloadt gecriminaliseerd. We zeggen dat iets niet mag maar doen het wel. Op termijn wordt de democratie daarmee uitgehold. Er is dus een alternatief nodig.

Creative Commons

Daarom ontwikkelde Lessig de inmiddels bekende Creative Commons. Creative Commons maakt het zoals bekend voor auteurs mogelijk juridisch bindende afspraken te maken over het vrije gebruik van hun werk. Ze geven toestemming voor het delen, verspreiden en/of herschrijven, onder een paar eenvoudige voorwaarden. Naast de inmiddels overbekende licenties voor tekst, geluid en beeld is er nu ook CC ZERO voor data en CC Biological Materials Transfer Agreement voor het versturen en delen van wetenschappelijke monsters. Traditioneel copyright houdt een rol voor commerciële content maar is ook dringend aan een update toe. Zo is de termijn waarop copyright verstrijkt in NL & de VS nu 70 jaar na de dood van de auteur waarmee veel materiaal nooit meer zal worden herdrukt.

Academische content

Als er één plek is waar het delen van content centraal staat, is het de wetenschap. Die ontwikkelt voortdurend nieuwe kennis. Om de wetenschappelijke waarde daarvan te bepalen moet die met anderen worden gedeeld die erop kunnen reageren. Dat delen gebeurt door het plaatsen van artikelen in wetenschappelijke tijdschriften. Voordat tot plaatsing wordt overgegaan worden artikelen beoordeeld en bijgeschaafd door collega-wetenschappers in hetzelfde vakgebied (peer review). Dit scheidt het kaf van het koren en waarborgt de kwaliteit. De rechten komen bij plaatsing exclusief in handen van commerciële uitgevers als Springer en Reed Elsevier. Die schermen de toegang af en vragen grote bedragen voor abonnementen – 3.000 euro per jaar is geen uitzondering. Dat is zelden een probleem voor gerenommeerde universitaire instituten, maar de rest van de wereld lijdt daaronder. En uiteindelijk lijdt ook de wetenschap zelf die de vrije discussie, en daarmee de vooruitgang, beperkt.

Open Access Journals

Vandaar dat Lessig wetenschappers oproept tot publiceren in Open Access Journals . Een voorbeeld is de Public Library of Science . Daar wordt niet betaald voor de abonnementen en het lezen, maar juist voor het plaatsen van content. Plaatsing wordt ook hier vooraf gegaan door een uitgebreide peer review. De kosten echter worden gedragen door de instituten van de wetenschappers die publiceren, en het copyright blijft bij de wetenschappers zelf. Open Acces Journals zorgen voor brede toegankelijkheid en zijn stukken goedkoper dan commerciële tijdschriften. De reden dat ze nog onvoldoende vlucht nemen is dat de academische wereld haar reputatie ontleent aan publicaties in de bestaande tijdschriften met een gerenommeerde naam. Open Access Journaals hebben doorgaans een lagere Impact Factor dan bestaande tijdschriften. Wetenschappers die daar niet publiceren doen zichzelf tekort. Dat verandert pas wanneer universiteiten massaal overstappen.

En nu?

Lessig is ervan overtuigd dat het huidige systeem van copyright creativiteit doodt en de maatschappij schade berokkent. Hij pleit voor aanpassing van de copyrightwetten maar is sceptisch over de haalbaarheid daarvan op de korte termijn. Wat wel werkt is volgens Lessig het mobiliseren van een tegenbeweging die dit van onderop aanpakt. Creative Commons maakt dit mogelijk. Wetenschappers mogen niet achterblijven en daarvoor is Science Commons ontwikkeld. En dat werkt: op dit moment zijn er miljoenen werken onder CC beschikbaar en dat aantal groeit snel.

Fair Price

Een begrip dat mijns inziens nog onvoldoende aan bod komt is Fair Price: wat is een redelijke vergoeding voor content en diensten. De Fair Price staat in verhouding tot de geleverde inspanning en komt terecht bij degenen die die inspanning hebben verricht. Mensen zijn best bereid te betalen voor content (zie iTunes store) wanneer het om een reële prijs gaat. De tijd van ongebreidelde winsten van uitgevers is voorbij. Internet maakt de markt transparant en er zijn voldoende alternatieve mogelijkheden om aan content te komen (zoals peer2peer). Dat mensen die daar gebruik van maken in feite criminelen worden, en meer en meer als zodanig worden behandeld, is onhoudbaar en moet worden bestreden. Dat het merendeel van de met publiek geld gemaakte wetenschappelijke content voor velen onbereikbaar is eveneens. Aan Lessig zal het niet liggen: met zijn tomeloze energie en enthousiasme inspireert hij en biedt hij Creative Commons als alternatief. Nu zijn de auteurs aan zet.