Home

Column

Kind van de rekening

16-5-2008 -

“Female Slave University, a model of the elegant and efficiently designed education centre within Slave City, a contemporary labour camp. It consists of 12 auditoriums piled up and surrounded by slopes. There are two Slave University’s, one for the males and one for the females. On top of the Slave university is a meeting room for the professors, who are the only ones receiving payment for their work, in this building. The other rooms are for the slaves who are being educated to function good and efficient within the objectives of Slave City. The Slave University goes on 24/7, the slaves are functioning in 7 hour shifts (7 hours of study, 7 hours of work on the grounds or other supportive activities, 7 hours of rest and 3 hours of personal care such as eating, washing and relaxing). The Slave University offers room for 1896 students and has 632 places to work, 632 sleeping-accommodations and 124 toilet units linked to a environmental friendly biogas installation.”.

Deze tekst lees ik bij een maquette in de hal van het Stedelijk Museum CS waar ik op de terugweg van een andere expositie langskom.

Atelier Van Lieshout, Female Slave University, 2006
Foto en copyright: Atelier Van Lieshout

Mijn nieuwsgierigheid is gewekt. Ik verdiep me al snel in de verschillende ruimten en ingenieuze overgangen en relaties die worden gelegd. Wat is dit? Wie komt in deze ruimten binnen? Hoe? Voor wie is dit bedacht?

Grote verwarring maakt zich van mij meester en eigenlijk ben ik er nog steeds niet overheen. Ik herken het denken in getallen uit de tijd dat ik directeur in het onderwijs was. Vierkante meters per functie, contacturen tussen student en organisatie, kosten per module, analyses van de tijdbesteding van studenten, mobiliteit in de gebouwen, de online leeromgeving die 24/7 bereikbaar moet zijn en het denken over verschillende soorten studenten. Zulke analyses liggen ten grondslag aan goed management, toch? Efficiënt gebruik van tijd en ruimte maakt dat een organisatie maximaal rendement kan halen uit haar inspanningen. Dat rendement kan financieel zijn of meer kwaliteit genereren in de service of taak die haar opdracht is.

Is het alleen het woordje Slave dat de nare toon zet? Wat als ik het weg haal? Er kriebelt iets in mijn hoofd. Ik hou van efficiëntie, maar dit gaat me te ver en anderzijds misschien wel niet ver genoeg. Waar geloven de mensen van Slave University in? Wat beweegt hen en wat bewegen zij? De biogasinstallatie doet vermoeden dat men eco-bewust is, iets dat in onze tijd zeer wordt gewaardeerd. Het aura van futuristisch milieubewust wordt gevestigd. De consequentie lijkt het schema te zijn dat laat zien dat de mens die in deze omgeving gaat functioneren een item is, dat verschillende taken en bezigheden op gezette tijden in bepaalde ruimten dient te doen. Ik neem aan dat het broodnodige ‘paalzitten’, even mijmeren over lief en leed en de toekomst, in de 3 uur persoonlijke zorg zijn opgenomen? Zou je dat ook buiten mogen doen? Op 1 van die heuvels, desnoods uit het zicht van de professoren? En hoe voel je de geschiedenis? Waarschijnlijk in de lesuren. En het feest, de liefde en het verdriet, waar vinden die plaats? En wat als iemand ziek wordt of dood gaat? Wat is dit voor een universiteit? Is het de onze?

Gepuzzeld schrijf ik de kunstenaars. Op Internet zie ik dat zij een oude fabriekshal gebruiken in Rotterdam, en temidden van allerlei soorten materiaal, op het oog zowel chaotisch als geordend, hun werk maken. De robuuste omgeving refereert met een beetje verbeelding aan de organische buitenkant van Female Slave University. Maar de binnenkant is heel anders. Op de website wisselen plaatjes van plezier zich af met plaatjes van concentratie, een rijkdom aan materialen en vrije ruimte.

Female Slave University blijkt deel te zijn van een groot project waar de mensen in Atelier van Lieshout al een paar jaar aan werken: Slave City, the first zero-energy town. De laatste technologie- en management methoden zijn inspiratie voor het concept van deze stad. Er wonen 200.000 mensen, participants die in Callcenters werken, er zijn 3500 werknemers. Er is 1860 miljoen euro nodig om de stad te maken en deze zal vervolgens 7800 miljoen aan winst kunnen gaan genereren. En in de stad is er niet alleen Female Slave University, er blijkt ook een Male Slave University te zijn, niet organisch maar strak van buiten, met een zelfde efficiëntie van binnen.

Het gaat hier niet alleen om kritiek op het onderwijs, maar veel breder over hoe we de maatschappij van de toekomst aan het vormgeven zijn onder invloed van alle innovaties in management en technologie. Een wrang commentaar dat oude referenties in nieuwe beelden gebruikt om de implicaties van onze innovatiedrang te onthullen. Fritz Lang’s Metropolis en George Orwell’s 1984 stelden hetzelfde functionele denken over de mens aan de orde. Een functioneel denken over de mens dat in menig communistische en socialistische heilstaat is achterhaald. In dit wrange commentaar, een werkstad die is gepositioneerd in het hart van het huidige wereldwijde nietsontziende kapitalisme, laat Van Lieshout deze ideeën nu ook nog milieu-OK geworden en daardoor schijnbaar noodzakelijk voor het overleven van de menselijke soort.

Mijn verwarring komt door de herkenning van wat ik mooi vind in eerste instantie en verafschuwing zodra ik beter kijk. Zodra mensen ontwerpen, managen of verantwoordelijkheid nemen in innovatieprocessen ontstaat de vraag naar de grens van de efficiëntie. Een vraag die amper gesteld mag worden. Innovatie is goed en vooruitgang noodzakelijk, is al een aantal decennia het adagium. Welk concept van innovatie (en efficiëntie) wordt eigenlijk gehanteerd in een specifieke situatie? In het onderwijs heeft de lokroep van de efficiëntie zijn tol inmiddels opgeëist, getuige de debatten over onderwijs en onderwijsbeleid de laatste maanden.

Hoe overtuig je mensen van een ander concept van innovatie, geïnspireerd door iets waar mensen blij van worden? Hoe overtuig je mensen van ruime kennis (overbodig), minder regels (niet te meten), lege tijd (verlies van rendement), voor aanraakbaarheid van de omgeving (vandalisme), voor persoonlijke aandacht (verwarrend), voor een overvloed aan desnoods gedeeld materiaal (verkwisting)?

De huidige management- en boekhoudmethoden van een onderwijsorganisatie zijn die van een koekjesfabriek. Ook innovatieprocessen dienen zich uiteen te zetten met diezelfde koekjes-dynamiek. In het kunstwerk Slave City van Atelier van Lieshout is deze denkwijze, inclusief neutrale eco-footprint, helemaal uitgewerkt. Dingen en tijdbesteding staan op de balans. Maar wat er met de mensen gebeurt en de kennis die zij gezamenlijk dragen, is onzichtbaar. Dankzij die onzichtbaarheid zijn wij mensen, ondanks alle inspanning en anders willen, uiteindelijk het kind van de rekening.

“Van welke rekening?” zult u zich afvragen. Van onze eigen rekening. Zonder vragen accepteren wij als vanzelfsprekend de consequenties van de ‘grote efficiëntie’ in ons eigen leven. Er staat echter wel degelijk iets op het spel. Zoals van Randwijk als geen ander formuleerde, en ik parafraseer: “Een volk dat voor ‘efficiëntie’ zwicht, zal meer dan lijf en goed verliezen. Dan dooft het licht”.[1]

Voor meer informatie over Atelier van Lieshout: http://www.ateliervanlieshout.com/

 Personalia