Home

Column

Plantenveredeling en Open Access

10-9-2009 - Jacob van Sluis

“Octrooirecht op zaden brengt telers in de knel”, zo luidde de kop van een groot artikel in NRC-Handelsblad van 15 augustus 2009. Wat is het geval?

Steeds meer zaden die gebruikt worden in de landbouw vallen onder het octrooirecht. Een aantal grote zaadbedrijven, die steeds groter worden doordat ze de kleintjes opkopen, zetten het door hen geleverde zaad achter biotechnologische octrooien. Hiermee wordt de plantenveredeling steeds meer vastgelegd binnen de kaders van de octrooirechten, in plaats van het minder ver strekkende kwekersrecht. Dit betekent dat deze rassen niet meer door andere kwekers gebruikt kunnen worden voor verdere plantenveredeling, tenzij men natuurlijk fors betaald en de opbrengst van een volgende productfase naar rato weer afdraagt aan de octrooihouder. De “vrije” kwekers vrezen dat de innovatie van nieuwe gewassen hierdoor sterk geremd zal worden, wat niet in het belang is van een snelle en continue aanpassing tegen ziekten en schimmels - en dan nog de implicaties voor arme boeren in de ontwikkelingslanden.

Er is nog een consequentie van het octrooirecht, die inbreuk maakt op een oeroud boerenprincipe: de zaden mogen slechts één maal gebruikt worden. Het is de boer contractueel niet toegestaan om een deel van de oogst te gebruiken voor aanplant in het volgende seizoen. Voor het volgende jaar moet de boer opnieuw zaad inkopen.

Bij mij roept dit alles parallellen op met uitgevers en auteursrecht vs. de vrije toegang tot informatie. Uitgevers hebben via tijdschriftabonnementen en een beroep op het auteursrecht de vrije doorgave van wetenschappelijke informatie aan banden gelegd. Ook een auteur die in een wetenschappelijk tijdschrift heeft gepubliceerd, heeft niet de vrije toegang tot het eigen product tenzij via een instelling die de dure abonnementsprijs betaalt. Dit geldt ook voor andere onderzoekers, die verder op basis van het gepubliceerde willen “kweken”. Tolmuren op basis van octrooien en abonnementen verhinderen de open innovatie.

Bij uitgevers gaat het zelfs niet om een beroep op eigen innovatie. Die wordt immers door de wetenschappers geleverd: als auteurs, als redactieleden en als externe beoordelaars. De rol van de uitgever is die van distributeur. Maar de juridische regelgeving waarop de uitgever zich beroept heet auteursrecht: het intellectuele eigendom van de auteur mag niet geschonden worden. De praktijk is echter dat een auteur afstand doet van zijn rechten om in zo’n zogenaamd toptijdschrift te mogen publiceren; de vrije beschikking en doorgave over de eigen oogst is beperkt. Innovatie door derden wordt belemmerd op basis van vermeende maar in feite toegeëigende rechten.

Vraagt u naar mijn oordeel - niet alleen als bibliotheekmedewerker, maar ook als auteur - dan mag het principe van auteursrecht wat mij betreft best op de helling worden gezet. De werkelijke vraag achter het zo genoemde auteursrecht is in hoeverre de auteurs echt profiteren van het “recht” uit hun naam? In hoeverre profiteren niet veel meer de uitgevers van de oogst dan de boeren zelf? Gewoon een rekensommetje: hoeveel auteurs verdienen de kost met het auteursrecht, en hoeveel uitgevers? Bot gezegd: laten de auteurs zich niet als schaamlapje gebruiken voor heren in driedelig pak? Gaan we (als auteurs) op zoek naar andere wegen tot publiceren of blijven we (niet alleen als consumenten, maar ook als telers voor verder hergebruik) betalen voor een “Nihil obstat” van de zelf opgeworpen autoriteit van uitgevers?

Mijn oordeel over octrooirecht op plantenveredeling moge duidelijk zijn.

Personalia

Jacob van Sluis is Vakreferent Theologie & Filosofie aan de Rijksuniversiteit Universiteit Groningen. Hij schrijft o.a. op het weblog van de afdeling Informatieverzorging & Collectievorming van de UB Groningen, waar deze column eerder verscheen.