Publicatie
Portfoliolandschap in het Nederlands Hoger Onderwijs
- Erik Driessen en Danea Bodewes (Universiteit van Maastricht)
Redactie E-learning themasite
Over elektronische portfolio's in Nederland is veel geschreven, maar wat is er nu 'echt' onderzocht? Het onderzoek "Portfolio Onderzoek in het Nederlandse hoger onderwijs" laat zien wat er al onderzocht is in Nederland en welke lacunes er nog zijn.
In opdracht van de SURF special interest group NL Portfolio hebben Erik Driessen en Danea Bodewes van Universiteit Maastricht een literatuurstudie verricht met de vraagstelling: Welke empirische evidentie is er vanuit Nederlands onderwijskundig onderzoek voor de meerwaarde van het gebruik van elektronische portfolio's in het hoger onderwijs met het oog op verschillende doelen?
Op basis van een 35-tal publicaties in peer reviewed tijdschriften werd een analyse gemaakt op basis van het model "Portfolio en aandachtsgebieden bij onderwijsvernieuwingen" van Tartwijk e.a., 2003.
Figuur 1: Het model portfolio en aandachtsgebieden bij onderwijsvernieuwingen.
Conclusies literatuurreview
Hieronder wordt het model verder uitgelegd. Per aandachtsgebied worden puntsgewijs de conclusies van de literatuurreview weergegeven.
Aandachtsgebied: Doelen
De doelen die men met een opleiding wil bereiken, vormen de kern van het model. In opleidingen waarin men met portfolio's werkt, zullen doelen vaak gepresenteerd worden in termen van competentie- en vaardigheidsprofielen.
Conclusies onderzoek:
- In het overgrote deel van de artikelen wordt gerapporteerd over het werk met portfolio's met het oog op het begeleiden en/of beoordelen van lerenden. Slechts een beperkt aantal studies doet verslag van het plannen en volgen van competentieontwikkeling met een portfolio.
Aandachtsgebied: Leeractiviteiten
Om die doelen te bereiken ondernemen studenten leeractiviteiten. Voor het ontwikkelen van competenties en vaardigheden zijn cognitieve leeractiviteiten alléén niet voldoende. Leren door doen speelt ook een belangrijke rol. Wanneer bovendien als uitgangspunt geldt dat een competente professional in staat is om zichzelf voortdurend te ontwikkelen en op wisselende omstandigheden in te spelen, is het ook belangrijk dat de student het eigen handelen evalueert, analyseert en daaruit lessen trekt.
Conclusies onderzoek:
- In het Nederlandse onderzoek is relatief veel aandacht voor de aard van reflectievaardigheden van de samensteller die door het werken met portfolio's wordt gestimuleerd.
- Reflectievaardigheden worden gezien als metacognitieve vaardigheden die van betekenis zijn voor de competenties om de eigen ontwikkeling planmatig ter hand te nemen. Een dergelijke ontwikkelcompetentie is van belang voor 'een leven lang leren'. Of het samenstellen van een portfolio ook daadwerkelijk bijdraagt aan het beter kunnen plannen van de eigen ontwikkeling in de context van bijvoorbeeld stages, is niet of nauwelijks onderzocht.
Aandachtsgebied: Leeromgeving
De leeromgeving is de fysieke, sociale, psychologische en didactische context waarin leren plaatsvindt. Het gaat daarbij niet alleen om de plaats waar wordt geleerd, maar ook om de docent(en), de medestudenten, de (praktijk)begeleider, de opdrachten, de gebruikte instrumenten en de beoordeling. Het instrument portfolio is een onderdeel van de leeromgeving. De stimuli die uitgaan van de leeromgeving zullen in belangrijke mate bepalen welke leeractiviteiten de student onderneemt. De kunst is de leeromgeving (inclusief het portfolio) zodanig in te richten, dat de student die leeractiviteiten onderneemt die er toe leiden dat hij de opleidingsdoelen bereikt.
Conclusies onderzoek:
- De geïdentificeerde studies vinden vooral plaats in de context van competentiegericht onderwijs.
- Er is een aantal studies beschikbaar waarin op basis van literatuurstudie voorstellen zijn ontwikkeld voor beoordelingsprocedures. Er wordt echter (nog) niet gepubliceerd over het uitproberen van deze beoordelingsprocedures in de onderwijspraktijk. Vergeleken met de internationale literatuur is in Nederland ook minder onderzoek gedaan naar de meettechnische kwaliteiten van het portfolio.
- Ondanks het belang van coaching dat in diverse studies wordt herkend en erkend, is er in het onderzoek zeer weinig aandacht voor de rol van de docent. Wat is een goede portfolio begeleider? Welk effect heeft hij/zij op de student?
Randvoorwaarden: Mensen
De eerste groep randvoorwaarden heeft te maken met de mensen die de leeromgeving mede vormgeven, zoals medestudenten en docenten. Daarbij komen vragen aan de orde als: Is men bereid de gewenste leeromgeving mee vorm te geven? en Is men ertoe in staat? Vertaald naar portfolio's wordt dit: Is men bereid en in staat om met portfolio's te werken met het oog op de te realiseren doelen?
Conclusies onderzoek:
- Acceptatie en tevredenheid van studenten en docenten is een regelmatig onderwerp van studie. De studies onderscheiden verschillende portfolio-elementen die hierop van invloed zijn, zoals de wijze waarop het portfolio is geïntroduceerd, de structuur van het portfolio, inbedding in de leeromgeving, type leeromgeving, coaching en docentprofessionalisering, adequate beoordelingsprocedures. Acceptatie van studenten en docenten is een kritische factor voor een succesvolle introductie.
Randvoorwaarden: Management
De tweede groep randvoorwaarden hebben we getypeerd met het woord management. Hierbij gaat het er ten eerste om of er voldoende bestuurlijk commitment is ten aanzien van de leerdoelen en de leeromgeving. Dit commitment komt niet alleen naar voren in een geëxpliciteerde onderwijsvisie, maar ook in de financiële middelen die beschikbaar worden gesteld en de taakstellingen die worden vastgesteld. Ten tweede gaat het er ook om dat een zodanige veranderingsstrategie wordt gevoerd, dat docenten en studenten zich niet tegen de vernieuwing afzetten maar er juist het nut van zien en er achter gaan staan.
Conclusies onderzoek:
- Geen van de studies rapporteert bevindingen op basis van empirisch onderzoek over de rol van management bij het implementeren van portfolio. Dergelijke studies zijn wellicht lastig uit te voeren. Mogelijk weerhoudt dit veel onderzoekers om aan dit type onderzoek te beginnen.
Randvoorwaarden: Infrastructuur
De derde groep randvoorwaarden betreft de infrastructuur. Er kan gedacht worden aan de hoeveelheid onderwijsruimtes en werkplekken, maar wat betreft elektronische portfolio's zeker ook aan de beschikbaarheid en kwaliteit van informatie- en communicatietechnologie en de ondersteuning bij het gebruik ervan.
Conclusies onderzoek:
- Er zijn geen studies gepubliceerd naar het effect van het medium bij het werken met portfolio's. Met andere woorden: er zijn geen vergelijkende studies gevonden, waarin wordt gerapporteerd over effecten van het gebruik van een elektronisch dan wel een papieren portfolio, of verschillen in effecten in het gebruik van generieke software dan wel specifieke portfoliosoftware.
Verdere verkenning van het e-portfolioterrein
De conclusies van dit onderzoek zijn door NL Portfolio gebruikt bij het uitzetten van de
Portfolio tender 2006. Zij wilden graag in kaart krijgen welke onderwijskundige onderzoeken er zijn gedaan naar het effect van een (papieren of digitaal) portfolio, welke conclusies daar uit voort kwamen en welke lacunes er zijn zodat zij kunnen bepalen welke NL Portfolio projecten er opgestart dienen te worden in 2006. De stuurgroep nodigde instellingen uit om op de lacunes voorstellen in te dienen.
Vijf projecten zijn in april 2006 van start gegaan.
Meer info
De publicatie "Portfolio Onderzoek in het Nederlandse hoger onderwijs" is online (als pdf) beschikbaar via de website van SURF.
Oorspronkelijke publicatiedatum 01/06/2006